Ҳа. Кайфият, иштаҳа ва стресс бир-бири билан гормонлар, нейромедиаторлар ва миядаги нерв тизимлари орқали чамбарчас боғланган.
Бу жараёнда асосан кортизол, инсулин, лептин, грелин, эстроген, прогестерон, серотонин ва дофамин иштирок этади.
1️⃣ СТРЕСС → КОРТИЗОЛ → ИШТАҲА
Стресс пайтида организмда HPA ўқи фаоллашади:
Гипоталамус → гипофиз → буйрак усти безлари → кортизол
Кортизол организмга стрессга мослашиш ва энергияни сафарбар қилишга ёрдам беради.
Қисқа муддатли стрессда иштаҳа пасайиши мумкин. Аммо узоқ давом этувчи стресс айрим одамларда иштаҳани кучайтириб, айниқса ширин, ёғли ва калорияси юқори маҳсулотларга бўлган хоҳишни ошириши мумкин.
Шунинг учун стресс пайтида:
• кўпроқ овқат ейиш
• ширинликка кучли хоҳиш
• кечқурун иштаҳанинг ортиши
• овқат орқали ўзини таскинлантириш
кузатилиши мумкин.
2️⃣ НЕГА СТРЕССДА ШИРИНЛИК ЖУДА ХОҲЛАНАДИ?
Бу ҳар доим ҳам «иродам кучсиз» дегани эмас.
Стресс пайтида кортизол ва миянинг мукофот тизими ўртасидаги ўзаро таъсир ўзгариши мумкин.
Ширин ва ёғли овқатлар қисқа вақтга мияда мукофот ва ёқимлилик ҳиссини кучайтириши мумкин.
Шунинг учун:
Стресс → ширинлик хоҳиши → ширинлик истеъмоли → вақтинчалик енгиллик → яна стресс
каби айланма жараён пайдо бўлиши мумкин.
3️⃣ ГРЕЛИН — «ОЧЛИК ГОРМОНИ»
Грелин асосан ошқозонда ишлаб чиқарилади ва мияга очлик ҳақида сигнал беради.
У:
• очликни кучайтиради;
• овқат излаш мотивациясига таъсир қилади;
• миянинг мукофот тизимида иштирок этади;
• стресс билан ҳам ўзаро боғлиқ.
Айрим тадқиқотларда стрессдан кейин грелин миқдори ошиши кузатилган.
4️⃣ ЛЕПТИН — ТЎЙИШ СИГНАЛИ
Лептин асосан ёғ тўқималарида ишлаб чиқарилади.
У мияга:
«Организмда энергия етарли, тўйдим»
деган сигнал юборишда иштирок этади.
Ортиқча вазн ва метаболик бузилишларда лептинга сезгирлик пасайиши — лептин резистентлиги ривожланиши мумкин.
Бунда қонда лептин кўп бўлса ҳам, мия унинг сигналини етарлича қабул қилмаслиги мумкин.
5️⃣ ИНСУЛИН ҲАМ ИШТАҲА БИЛАН БОҒЛИҚ
Инсулин фақат қондаги глюкозани бошқармайди.
У мия ва гипоталамусда организмнинг энергия ҳолати ҳақидаги сигналларни бошқаришда ҳам иштирок этади.
Инсулин + лептин + грелин биргаликда овқатланиш ва иштаҳани бошқаришда муҳим роль ўйнайди.
Шунинг учун инсулин резистентлигида айрим одамларда:
• тез-тез оч қолиш;
• ширинликка кучли хоҳиш;
• овқатланишни назорат қилиш қийинлашиши
кузатилиши мумкин.
Лекин фақат ширинлик хоҳишига қараб инсулин резистентлиги бор деб бўлмайди.
😊 6️⃣ КАЙФИЯТ ҲАМ ГОРМОНЛАРГА БОҒЛИҚМИ?
Ҳа, лекин кайфиятни фақат гормонлар бошқармайди.
Бу жараёнда:
• серотонин
• дофамин
• норадреналин
• GABA
• глутамат
каби нейромедиаторлар ҳам иштирок этади.
Дофамин
Дофамин мотивация, мукофот ва завқ ҳисси билан боғлиқ.
Серотонин
Серотонин кайфият, уйқу ва иштаҳа каби кўплаб жараёнларда иштирок этади.
Шунинг учун кайфият ўзгаришини битта гормон билан тушунтириш илмий жиҳатдан тўғри эмас.
👩 7️⃣ АЁЛЛАРДА ЭСТРОГЕН ВА ПРОГЕСТЕРОН
Аёлларда ҳайз цикли давомида эстроген ва прогестерон даражаларининг ўзгариши кайфият ва иштаҳага таъсир қилиши мумкин.
Айниқса ҳайз олдидан:
• кайфият ўзгариши;
• асабийлашиш;
• ширинлик ёки углеводларга хоҳиш;
• иштаҳанинг ошиши;
• чарчоқ;
• уйқу ўзгариши
кузатилиши мумкин.
Бу белгилар ПМС — ҳайз олди синдроми билан боғлиқ бўлиши мумкин.
😴 8️⃣ УЙҚУ ЕТИШМАСЛИГИ ҲАМ ТАЪСИР ҚИЛАДИ
Уйқу етишмаслиги иштаҳани бошқарувчи гормонлар ва стресс тизимига таъсир қилиши мумкин.
Натижада:
уйқусизлик → чарчоқ → стресс → иштаҳа ўзгариши → ширинлик хоҳиши
каби ҳолат юзага келиши мумкин.
🔄 ЭНГ ОДДИЙ СХЕМА
СТРЕСС
↓
КОРТИЗОЛ ТИЗИМИ ФАОЛЛАШАДИ
ИШТАҲА ВА МУКОФОТ ТИЗИМИ ЎЗГАРИШИ МУМКИН
↓
ГРЕЛИН, ЛЕПТИН ВА ИНСУЛИН СИГНАЛЛАРИ БИЛАН ЎЗАРО ТАЪСИР
↓
ШИРИН ЁКИ КАЛОРИЯСИ ЮҚОРИ ОВҚАТГА ХОҲИШ ОШИШИ МУМКИН
📌 ХУЛОСА
Кайфият + стресс + иштаҳа — бир-биридан алоҳида жараёнлар эмас.
Улар мия, гормонлар, нейромедиаторлар, уйқу, овқатланиш ва метаболизм билан боғлиқ мураккаб тизимдир.
