Hafta davomida gohi yarim tunda, gohi tongga yaqin yotamizu, «baribir yetti soat uxladim» deb o'zimizni tinchlantiramiz. Dam olish kuni esa tushgacha uxlab, «qarzni uzdim» deymiz.
Kardiolog Erik Topol uyqu bo'yicha yetakchi olimlardan biri, nevrolog Yo-El Ju bilan uzoq suhbat qurgan. Suhbatdan chiqadigan asosiy fikr shu: uyquning sifati soatlar soni bilan tugamaydi. Uning chuqurligi va tartibi ham hisobda.
Chuqur uyqu: bir kechada ham sezildi
Ju va hamkasblarining 2017 yilgi tajribasida 35–65 yoshli 17 nafar sog'lom odam ikki kecha laboratoriyada uxlaydi. Bir kechada quloqchin orqali ovoz berib, ularning chuqur uyqusi ataylab buziladi, uyg'otmasdan, faqat sayozlashtirib. Ertalab orqa miya suyuqligi tekshiriladi.
Chuqur uyqusi eng ko'p buzilganlarda Alzheymer kasalligi bilan bog'liq beta-amiloid oqsili taxminan 10 foizga oshgan. Umumiy uyqu vaqti emas, aynan chuqur uyqu muhim chiqqan. Undan oldingi haftada uyqusi sifatsizroq bo'lganlarda esa yana bir oqsil — tau yuqoriroq bo'lgan.
Bu bir kechalik o'zgarish kasallik degani emas. Lekin uyquni «ko'zni yumib yotish» deb emas, miya ishlaydigan jarayon deb ko'rishga yetarli dalil. Uyqu miyani qanday tozalashi haqida avvalgi maqolamizda gaplashgan edik, bugungi gap boshqa — o'sha tozalash qachon va qanchalik tartibli ishlashida.
Tartib soatdan kam ahamiyatli emas
Buyuk Britaniyadagi katta tadqiqotda 88 975 kishi bir hafta bilagiga sensor taqib yuradi. Olimlar har kuni bir xil soatda uxlab-uyg'onish darajasini 0 dan 100 gacha baholaydi. Keyin odamlar o'rtacha 7 yil kuzatiladi.
Natija: eng betartib uxlaganlarda o'lim xavfi o'rtacha ko'rsatkichdagilarga nisbatan 53 foiz yuqori bo'lgan. Yurak-qon tomir va saraton bo'yicha ham manzara o'xshash chiqqan. Muhimi, bu bog'liqlik uyqu davomiyligi hisobga olinganidan keyin ham saqlangan.
Bu kuzatuv tadqiqoti, ya'ni sabab-oqibatni to'liq isbotlamaydi. Ammo xulosa oddiy: bir xil yetti soat har kuni boshqa vaqtda bo'lsa, tana uchun bir xil emas.
Yomon uyqu kunduz ham ko'rinadi
Yana bir yangi tadqiqotda uyqusiz tundan keyin odamning diqqati «uzilib» qolgan lahzalarda miyada suyuqlik to'lqinlari paydo bo'lishi kuzatilgan — xuddi miya uyquda qiladigan ishni kunduzi, ishimiz o'rtasida qilishga urinadi. Majlisda bir zum «uzilib» qolishimiz shunchaki charchoq emas.
«Men to'rt soat bilan yetaman» deganlar-chi? Ju ta'kidlashicha, genetik jihatdan kam uyquga moslashgan odamlar juda kam uchraydi. Ko'pchiligimiz ular qatoriga kirmaymiz.
Amalda nima qilish mumkin?
— yotish va turish vaqtini dam olish kuni ham bir soatdan ko'p surmaslik;
— soatni emas, tartibni kuzatish: bir hafta qachon yotib, qachon turganimizni yozib ko'rish;
— kechki choy va kofeni, yotishdan oldingi ekranni kamaytirish;
— uyqu buzilishi uzoq davom etsa yoki qattiq xurrak, nafas to'xtashi bo'lsa, shifokorga murojaat qilish. Dori o'zboshimchalik bilan boshlanmaydi.
Dinimizga nazar solsak
Qur'oni karimda: «U sizlar uchun kechani libos, uyquni orom qilib qo'ydi», deyiladi (Furqon, 47). Libos tanaga mos kelgandek, orom ham o'z vaqtida bo'lsa, foyda beradi.
Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam xufton namozidan oldin uxlashni va undan keyin gaplashib o'tirishni yoqtirmas edilar (Buxoriy). Kechani bekorchi suhbatga emas, oromga qoldirishda katta hikmat bor.
Xulosa qilib aytganda, uyquni faqat soat bilan o'lchash yetmaydi. Har kuni bir vaqtda yotish oddiy ko'rinadi, lekin aynan shu tartib miyaga o'z ishini qilish imkonini beradi. Alloh o'zi hammamizga orom beruvchi uyqu va kunimizni tartibga sola olish tavfiqini nasib etsin.
Ayting-chi, sizda uxlash vaqtini eng ko'p buzadigan narsa nima?
Referans: "A Master Class on Sleep", Eric Topol & Yo-El Ju, MD
